A- A A+ | Tăng tương phản Giảm tương phản

RÈN KĨ NĂNG NÓI – NGHE THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH LỚP 5 HUYỆN HỒNG NGỰ, TỈNH ĐỒNG THÁP THÔNG QUA DẠY HỌC KỂ CHUYỆN

1. Đặt vấn đề

Mỗi phân môn trong môn Tiếng Việt ở tiểu học có mục tiêu rèn cho học sinh (HS) các kĩ năng cơ bản đọc, viết, nói và nghe với các mức độ khác nhau. Dạy học kể chuyện trong môn Tiếng Việt lớp 5 chủ yếu rèn luyện cho HS hai kĩ năng nói và nghe. Qua các bài học Kể chuyện, HS được tiếp xúc với những văn bản kể hấp dẫn, giúp các em không chỉ hiểu sâu sắc nội dung câu chuyện, rút ra bài học bổ ích; mà còn học thêm được nhiều từ ngữ mới, học cách dùng từ, đặt câu để diễn đạt suy nghĩ, bộc lộ tâm tư, tình cảm của mình hiệu quả hơn trong học tập và giao tiếp. HS sẽ học tập kể chuyện một cách hứng thú nếu giáo viên (GV) vận dụng tốt những biện pháp dạy học phát huy được tính tích cực chủ động học tập của các em.

Tuy nhiên, tìm hiểu từ thực tiễn dạy học kể chuyện lớp 5 ở một số trường tiểu học của huyện Hồng Ngự, tỉnh Đồng Tháp, chúng tôi thấy còn nhiều GV rất hạn chế trong việc sử dụng các biện pháp dạy học gắn với đặc trưng phân môn để rèn kĩ năng nói, nghe cho HS. Vì thế, với những biện pháp dạy học thích hợp được đề xuất trong dạy học Kể chuyện lớp 5, chúng tôi hi vọng HS sẽ học tập hứng thú, tích cực hơn cũng như  hoàn thiện dần năng lực ngôn ngữ cũng như năng lực giao tiếp của chính mình.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Năng lực và phát triển năng lực học sinh trong dạy học Kể chuyện

Chương trình giáo dục phổ thông Tổng thể ban hành kèm theo Quyết định số 32/2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo định nghĩa về năng lực như sau: “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,… thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể”. [1]

Một trong những mục tiêu cơ bản của việc rèn luyện kĩ năng nói, nghe ở lớp 5 nói riêng, cấp Tiểu học nói chung là hình thành, rèn luyện và phát triển năng lực giao tiếp bằng ngôn ngữ, tức là năng lực sản sinh lời nói (nói) và năng lực lĩnh hội lời nói (nghe). Vì vậy, phát triển năng lực nói, nghe cho học sinh thông qua hoạt động kể chuyện chính là bằng những biện pháp dạy học phù hợp, GV tổ chức, hướng dẫn cho HS rèn luyện các kĩ năng nói, nghe và nói – nghe tương tác. Qua đó, HS biết vận dụng các kĩ năng nói, nghe một cách linh hoạt, sáng tạo trong hoạt động giao tiếp hàng ngày, tiến tới hoàn thiện dần năng lực ngôn ngữ của bản thân.

2.2. Các biện pháp phát triển năng nói, nghe cho HS lớp 5 huyện Hồng Ngự, tỉnh Đồng Tháp thông qua dạy học phân môn Kể chuyện theo định hướng phát triển năng lực

2.2.1. Biện pháp kể chuyện theo tranh

a) Mục đích, ý nghĩa của dạy học kể chuyện theo tranh

Tranh chính là những tài liệu vật chất có tính chất tiền đề gợi mở, điểm tựa quan trọng để học sinh ghi nhớ nội dung câu chuyện và kể chuyện. Mỗi câu chuyện được kể theo hình thức kể chuyện theo tranh ở lớp 5 thường có từ 4 đến 6 tranh. Các tranh có thể được sắp xếp theo trình tự diễn biến của câu chuyện hoặc không sắp xếp theo trình tự diễn biến của câu chuyện. Mỗi tranh thường nhằm gợi cho HS nhớ lại các tình tiết của một đoạn trong câu chuyện. Do đó, tranh có ý nghĩa giúp HS tái tạo nội dung câu chuyện và tạo môi trường giao tiếp để GV rèn kĩ năng nói (kể) và kĩ năng nghe cho các em.

b) Cách thực hiện biện pháp

Với mỗi bài dạy Kể chuyện theo tranh, GV thực hiện theo các bước sau:

- Bước 1: GV hướng dẫn HS tìm hiểu yêu cầu của bài tập kể chuyện.

Để thực hiện bước này, GV cho 1 – 2 HS đọc yêu cầu của bài tập và sử dụng câu hỏi gợi ý để hướng dẫn HS sắp xếp lại trật tự của các tranh theo diễn biến của câu chuyện (nếu các tranh không sắp xếp theo trình tự diễn biến của câu chuyện kể). GV hướng dẫn HS tái hiện nội dung chính đoạn truyện được minh họa trong mỗi tranh.

- Bước 2: GV sử dụng câu hỏi gợi ý để HS tái hiện lại các tình tiết chính của đoạn truyện và cho 1 – 2 HS kể mẫu tranh đầu tiên (trả lời câu hỏi và nói theo tranh). HS cả lớp chú ý nghe bạn nói (để nhận xét, đánh giá đúng lời kể của bạn và hình thành về lời kể đoạn truyện theo cách diễn đạt của mình).

- Bước 3: GV tổ chức cho HS làm việc cá nhân để tìm các chi tiết chính của các tranh còn lại (lập thành dàn ý câu chuyện) và dự kiến lời kể câu chuyện theo mỗi tranh.

- Bước 4: GV tổ chức cho một số HS kể từng đoạn câu chuyện (theo mỗi tranh) hoặc kể toàn bộ câu chuyện theo các tranh. GV và lớp HS nhận xét, đánh giá về lời kể của HS (hoặc nhóm HS).

c) Ví dụ minh họa:

Ví dụ 1. Kể chuyện “Pa - xtơ và em bé” (Tiếng Việt 5, tập 1, trang 138)

- Bước 1: Tìm hiểu yêu cầu của đề bài.

+ GV mời 2 HS đọc yêu cầu của  bài tập 1 “Dựa vào lời kể của cô giáo (thầy giáo) và các tranh minh họa, kể lại từng đoạn câu chuyện.”

+ GV sử dụng câu hỏi gợi ý để hướng dẫn HS tìm nội dung chính từng đoạn truyện mà mỗi tranh minh họa: Tranh 1. Nhìn vẻ đau đớn của em bé và đôi mắt đỏ hoe của bà mẹ, Pa- xtơ cảm thấy như thế nào? Tranh 2. Đêm ấy Pa - xtơ đã làm gì? Tranh 3. Pa - xtơ đã quyết định điều gì? Tranh 4. Sau khi tiêm phát thứ mười, Pa- xtơ đã lo lắng cho em bé ra sao? Tranh 5. Cuối cùng bệnh trạng của em bé như thế nào? Tranh 6. Sau thành công của Pa - xtơ, người ta đã làm gì?

- Bước 2: GV gợi ý để HS tái hiện lại các tình tiết chính của đoạn truyện được tranh số 1 minh họa và mời 1 – 2 HS kể mẫu theo tranh số 1 (HS chỉ vào tranh và nói theo tranh). HS cả lớp chú ý nghe bạn kể (để nhận xét, đánh giá đúng lời kể của bạn và hình thành về lời kể đoạn truyện theo cách diễn đạt của mình).

- Bước 3: GV tổ chức cho HS làm việc cá nhân để tìm các chi tiết chính của các tranh còn lại và dự kiến lời kể câu chuyện theo mỗi tranh.

- Bước 4: GV tổ chức cho một số HS kể từng đoạn câu chuyện (theo mỗi tranh). GV và lớp HS nhận xét, đánh giá về lời kể của HS (hoặc nhóm HS).

Bài tập 2: GV mời một vài HS kể toàn bộ câu chuyện theo các tranh…

2.2.2. Biện pháp kể chuyện theo phân vai

a) Mục đích, ý nghĩa của dạy học kể chuyện theo phân vai

Kể chuyện phân vai là dạng bài GV cho học sinh đóng vai nhân vật trong truyện rồi kể lại câu chuyện đó. Mỗi HS được phân công đóng vai một nhân vật. Tùy vào số lượng nhân vật của câu chuyện (với một HS đóng vai người dẫn chuyện) mà GV chia lớp thành các nhóm để kể lại câu chuyện.

Biện pháp phân vai kể chuyện tạo cho HS chủ động về lời kể (nói theo vai nhân vật mình đóng một cách chủ động, sáng tạo nhưng vẫn bám sát theo nội dung câu chuyện đã được nghe kể).

b) Cách thực hiện biện pháp

Vận dụng biện pháp, GV có thể thực hiện theo các bước sau:

- Bước 1: GV nêu yêu cầu phân vai để kể lại câu chuyện HS đã nghe kể.

+ GV sử dụng câu hỏi để gợi ý cho HS tìm hiểu câu chuyện kể có mấy nhân vật ? Đó là những nhân vật nào ?

+ GV chia lớp thành các nhóm để kể chuyện.

- Bước 2: GV tổ chức cho HS làm việc nhóm để tự phân các vai và tập kể chuyện theo vai trong nhóm (mỗi HS phải lựa chọn lời kể của mình một cách sáng tạo nhưng phải phù hợp với giọng điệu của nhân vật trong câu chuyện).

- Bước 3: GV tổ chức cho một số nhóm HS kể lại câu chuyện theo phân vai trước lớp. HS các nhóm khác chú ý nghe kể.

- Bước 4: GV tổ chức cho các nhóm HS trao đổi tìm lời nhận xét, đánh giá việc kể chuyện của nhóm bạn và lựa chọn ra nhóm kể hay nhất để đề nghị GV biểu dương. GV kết luận chung nhận xét đánh giá của các nhóm HS đồng thời biểu dương nhóm HS kể hay nhất.

c) Ví dụ minh họa

Phân vai kể lại câu chuyện “Người đi săn và con nai”- Tiếng Việt 5, tập 1, trang 107).

- Bước 1: GV nêu yêu cầu phân vai để kể lại câu chuyện “Người đi săn và con nai” HS đã được nghe kể.

+ GV sử dụng câu hỏi để gợi ý cho HS tìm hiểu câu chuyện kể có mấy nhân vật ? (5 nhân vật). Đó là những nhân vật nào ? (Người dẫn chuyện, nhân vật người đi săn, nhân vật suối, nhân vật cây trám, nhân vật vầng trăng).

+ GV chia lớp thành các nhóm (mỗi nhóm có 05 HS để đóng vai 5 nhân vật trong câu chuyện đã xác định trên).

- Bước 2: GV tổ chức cho HS làm việc nhóm để tự phân các vai và tập kể chuyện theo vai (như đã xác định ở bước 1).

GV hướng dẫn HS lựa chọn lời kể kết hợp với cử chỉ điệu bộ theo vai đóng của mình một cách sáng tạo nhưng phù hợp với giọng điệu của nhân vật trong câu chuyện (giọng Người đi săn mạnh mẽ; giọng Suối hồn nhiên và chân thật; giọng cây Trám tức giận; giọng của Vầng trăng từ tốn, tha thiết). Người dẫn chuyện cũng phải có giọng điệu phù hợp với mỗi đoạn của câu chuyện: Đoạn 1 và đoạn 2 chậm rãi, nhẹ nhàng; đoạn 3 và đoạn 4 hồi hộp.

- Bước 3: GV tổ chức cho một số nhóm HS kể lại câu chuyện theo phân vai trước lớp. HS các nhóm khác chú ý nghe kể.

- Bước 4: GV tổ chức cho các nhóm HS trao đổi nhận xét, đánh giá việc kể chuyện của nhóm bạn và lựa chọn ra nhóm kể hay nhất. GV tổng hợp ý kiến nhận xét đánh giá của các nhóm HS và nêu nhận xét, đánh giá của mình đồng thời kết luận, biểu dương, khen nhóm HS kể hay nhất.

2.2.3. Xây dựng trò chơi học tập kể chuyện

a) Mục đích, ý nghĩa của biện pháp sử dụng trò chơi trong Kể chuyện

Sử dụng trò chơi trong dạy học Kể chuyện là biện pháp nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS. Trò chơi làm cho giờ học trở nên sôi nổi, khiến học sinh hứng thú tham gia hoạt động kể chuyện tích cực, hình thành và rèn luyện kĩ năng nói nghe cho học sinh, qua đó giúp các em phát triển ngôn ngữ mạch lạc.

b) Cách thực hiện biện pháp

- Bước 1: GV (hoặc GV cùng HS) lựa chọn trò chơi; chuẩn bị các phương tiện, điều kiện cần thiết để tổ chức trò chơi.

- Bước 2: GV nêu tên trò chơi, cách chơi, luật chơi.

- Bước 3: HS tiến hành chơi.

- Bước 4: GV tổ chức cho HS nhận xét, đánh giá sau khi chơi.

c) Ví dụ minh họa

Trò chơi: “Tia chớp thông minh”

- Bước 1:

+ GV  và HS lựa chọn trò chơi có tên gọi “Tia chớp thông minh”.

+ GV hướng dẫn HS chuẩn bị: Làm các phiếu bằng giấy trắng hoặc giấy bìa kích thước khoảng 20cm x 30cm, đủ ghi các ý tóm tắt (hoặc chi tiết nổi bật) theo từng đoạn của câu chuyện đã được nghe giáo viên kể và các phiếu bài tập bám sát theo nội dung câu chuyện, tạo thành một bộ phiếu, có thể làm nhiều bộ phiếu cho nhiều nhóm cùng chơi. Mỗi bộ phiếu đựng trong một phong bì to (các phiếu để lộn xộn, không đúng trình tự), ngoài phong bì cần để tên câu chuyện.

- Bước 2: GV hướng dẫn HS lập các nhóm chơi (mỗi nhóm có thể gồm 4 đến 5 HS), số nhóm chơi bằng số bộ phiếu đã chuẩn bị. Mỗi nhóm có một số đoạn băng dính đã cắt sẵn dùng để gắn các phiếu lên bảng lớp. Giáo viên (hoặc cử 1 HS giỏi) làm trọng tài, chuẩn bị đồng hồ để quy định thời gian thi xếp ý.

- Bước 3: HS tiến hành chơi.

+ Trọng tài chỉ định vị trí của các nhóm chơi, sao cho nhóm này cách nhóm kia từ 2 đến 3m để tránh ảnh hưởng lẫn nhau khi xếp phiếu.

+ Trọng tài phổ biến cách chơi và điều khiển cuộc chơi: Mỗi nhóm nhận một bộ phiếu, khi nghe lệnh “bắt đầu” mới được xem và sắp xếp sao cho đúng trình tự nội dung câu chuyện. Sau thời gian quy định (tùy theo số lượng phiếu nhiều hay ít mà giáo viên cho thời gian phù hợp), các nhóm gắn phiếu theo trình tự đã sắp xếp và báo “hoàn thành” với trọng tài.

- Bước 4: Nhận xét, đánh giá. Căn cứ vào thời gian thực hiện trò chơi của mỗi nhóm và kết quả sắp xếp đúng trình tự diễn biến câu chuyện, trọng tài cùng cả lớp xác định kết quả cuối cùng: nhóm chưa thực hiện xong coi là thua cuộc, nhóm thực hiện nhanh nhất và đúng được xem là thắng cuộc.

3. Kết luận

Áp dụng những biện pháp nêu trên vào thực tiễn dạy học Kể chuyện lớp 5 ở các trường tiểu học huyện Hồng Ngự, tỉnh Đồng Tháp, chúng tôi nhận thấy kết quả nghiên cứu đã đáp ứng được mục tiêu đặt ra. Kết quả đó thể hiện ở sự tự tin của HS khi sử dụng kĩ năng nói - nghe trong hoạt động học tập không chỉ ở giờ học Kể chuyện mà còn ở các giờ học khác của môn Tiếng Việt. Qua mỗi giờ học, kĩ năng nói của các em phát triển tốt hơn. Các em không chỉ nói đúng, nói đủ ý câu nói hoặc câu trả lời người khác trong học tập, giao tiếp mà còn nói bằng phong thái tự tin. Điều này cũng chứng tỏ kĩ năng nghe của HS cũng phát triển tốt. Bởi lẽ, khi giao tiếp, chỉ có nghe rõ, nghe có chọn lọc, nghe đúng và hiểu đúng ý của người nói thì người nghe mới có câu trả lời phù hợp với mục đích của cuộc giao tiếp. Mặt khác, kết quả nghiên cứu cũng khẳng định, nếu GV nhận thức đúng về đặc thù của môn học, có sự nghiên cứu, áp dụng các biện pháp dạy học phù hợp theo định hướng phát triển năng lực HS một cách tích cực thì sẽ từng bước hoàn thiện và phát triển tốt năng lực ngôn ngữ cho các em.

 

 

                                                                                                                                                            Tác giả:

                                                                                                                                                             Ngô Thị Mỹ Hạnh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể.

[2]. Chu Huy (2001), Dạy kể chuyện ở trường Tiểu học, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

[3]. Lê Phương Nga (chủ biên), Lê A, Đặng Kim Nga (2011), Phương pháp dạy học Tiếng Việt ở tiểu học II, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.

[4]. Nguyễn Minh Thuyết (Chủ biên), (2010), Tiếng Việt 5, tập I, Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.

[5]. Nguyễn Trí, Phan Phương Dung (2007), Dạy hội thoại cho HS Tiểu học, Nxb Giáo dục.


Tập tin đính kèm
Tập tin đính kèm
Tác giả: Ngô Thị Mỹ Hạnh
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết